اين اخلاق ملازم با عقل سليم و فهم مستقيم و آكنده از اعتدال و ملايمت و نرمي و ميانه‌روي كه در دوران خونريزي و جنگ و بيداد سعدي ماية شگفتي است… اخلاق سعدي نخست اخلاقي عملي است… سعدي پيش از آنكه آدمي را في حد ذاته مطالعه ميكند برفتار كردار و سلوك اجتماعيش مينگرد و چون عيوب و نقائصي يافت بجاي آنكه به تلخي و تندي زبان به انتقاد بگشايد-سعدي بندرت بهجو پرداخته است- كوشاست تا راه و رسم نكوتري بنمايد… آزادي شخصي پاية اخلاق اجتماعي سعدي است: آدمي براي خوشبخت زيستن بايد پيوسته بكوشد تا هم از بند خود و هم از قيد ديگران برهد. تنها شرط خوشبختي همين است و دو عامل خوشبختي يعني خوش‌بيني و بي‌نيازي چنان بهم پيوسته‌اند كه وجود يكي باعث بقاء و دوام ديگريست. اما چگونه ميتوان وارسته و آزاد زيست؟ بايد بداده رضا داد… و از هميشه از بخت و سرنوشت خويش خوشنود بود… در واقع همين اعتدال و ميانه‌روي است كه سعدي را از ستايش صوفيانة فقر و تهيدستي، امري كه مورد تصديق عرفاي آنروزگار بود، باز ميدارد. سعدي بر خلاف فريدالدين عطار كه فقر را فخر ميداند، زبان به ستايش ميانه‌روي و اعتدال ميگشايد: اگر تهيدستيد در تحمل تهيدستي ثابت قدم باشيد اما فقر را بالنفسه دوست مداريد كه كاريست پاك بيهوده. اين كار را به عرفا و درويشان كه فقر محور اصلي عقايد ايشانست بسپاريد. اگر سخت تنگدستيد بي ننگ و عار دست نياز بدرگاه ديگران دراز كنيد كه دريوزگي بهتر از دزدي است… سعدي بر خلاف برخي از عرفاي سر سخت و ناسازگار كه در مذمت و ملامت توانگران خستگي ناپذيرند دولتمند روشندلرا مصلح     اجتماعي ميداند… خلاصه آنكه براي حفظ آزادي راهي نيست مگر ميانه روي و رعايت اعتدال …. حسابگري و ملاحظه كاري پاسداران آزادي شخصي‌اند: در بند شهوات و اميال نبودن، در اقدام به هر كار عاقبت و غايت آنرا در نظر داشتن بهترين وسيلة جستن از دام مصيبت و بلاست…. بنابراين اگر براستي خواهان سعادت و راحتيد آسايش مطلق نفس را بچنگ آوريد. يافتن قرار دل و آرام جان و راحت خاطر غايت قصواي اخلاقي اجتماعي سعدي است. اين همان آسايش و سكوني است كه ابيقوريان موعظه ميكردند و سعدي از بسياري جهات همانند آنهاست….. شكاك و انديشه‌گر بمعناي راستين كلمه باشيد يعني از معاينه و وارسي يكدم باز نمانيد…. سعدي انزوا و زيستن در كنج عزلت را توصيه مي‌كند اما نه به علل عرفاني و بشيوة صوفيان واقعي كه جامعه را منبع جرائم و فساد و جهان را عدم محض ميدانستند بلكه به اين سبب كه گوشه گيري و كناره جستن به فرجام تنها وسيلة آسوده زيستن است… با اينهمه سعدي مبلغ و ستايندة (فرد گرايي) زيان آور و پر خطر نيست بلكه آدمي را در ميان ابناء جنس و اجتماع مورد ملاحظه قرار ميدهد…. اجتماع از ديدگاه سعدي در حال تغيير و تطور دائمي است و سعدي در اين نظر بر عصر خود پيشي دارد…. عرفاي واقعي خواستار محو و فناي بشر در جوهر عالم گير الهي‌اند اما سعدي كه روياروي آنان نقش تعديل كننده‌اي دارد اصل حيثيت و مناعت انسان مدافع و پاسدار است. بعلاوه در عصري آكنده از بيداد و استبداد، سعدي قواعدي در زمينة حكومت و فرمانروايي مي‌آورد كه بطور كلي مي‌توان هميشه آنها را بكار بست: بجاي آنكه چون زبان آوران رنگ آميز شاهان عصر را به بهره برداري كامل از قدرت بي حد و حصرشان دعوت كنند، بالعكس خداوندان زور و زر را به اعتدال و ملايمت و مدارا و مماشات مي‌خواند…. اصول اين حكومت امروزه نيز با ارزش و قابل اجراست و موجب سر شكستگي و خواري بشر نيست. تنها لكه‌اي كه بر اخلاق اجتماعي سعدي افتاده انديشة مجاز دانستن قصاص و مشروع شمردن انتقام و خونخواهي است. ولي از ياد نبايد برد كه سعدي در قرن سيزدهم (ميلادي) ميزيسته و ندانسته تحت تأثير اصول كهنسال عقايد سامي بوده است (زيرا قرآن كريم قانون قصاص را از تورات عهد عتيق به عاريت گرفته است)…. ).

چنانكه گفتيم (اين اخلاق حكمتيست عملي و آداب معاشرت را به آدمي مي‌آموزد. سعدي بي تلخي و بدبيني تنها به مطالعه و ذكر خصوصيات اخلاقي بسنده مي‌كند و از تمجيد يا تقبيح آنها چشم مي‌پوشد و از اين لحاظ (لافنتن) را به ياد ميآورد كه در بعضي قصص بدون جانبداري از كسي تنها به نماياندن ستمي كه قوي بر ضعيف و توانگر بر تنگدست و شياد دغل بر شريف درستكار ميراند اكتفا مي‌كند…. باري بر حسب تعاليم اخلاق اجتماعي سعدي بايد كوشيد تا شرافتمندانه زيست و در عين حال استقلال و امنيت وجود را محفوظ داشت…. سعدي حيثيت و شرف آدمي را بر پاية عقل بنيان مينهد… همين سعدي را از دنبال كردن درويشان و صوفيان در وادي هذيان آور و پريشان رياضت و زهد مفرط باز ميدارد… اين شعار را ميتوان از آن سعدي دانست: عقل سالم و كامل از هر افراط و تفريطي روي گردان است2. البته اين اعتدال و ملايمت كه صفت مميزه اخلاق سعدي است با بخشايش و احسان مسحي كه از تعاليم اخلاقي انجيل ميتراود تفاوت دارد گرچه گراف (Graf) آن دو را برابر دانسته است3…. اخلاق سعدي كه بكلي فاقد روحية گذشت و فداكاري است انتقام و خونخواهي را مي‌پذيرد (به تبعيت از قرآن كريم). مسيحيت دروغ را حتي اگر براي دفع شري گفته شود منع ميكند، اما سعدي دروغ مصلحت آميز را به از راست فتنه انگيز ميداند… با اين وجود كلي‌ترين اصل اخلاق سعدي اندازه نگهداشتن، ميانه روي و اعتدال و روحيه مدارا و مماشات است.

(شيوة اساسي كلام سعدي چنين است: نخست اصلي اخلاقي بيان ميكند و سپس آنرا به پيراية تصاوير و تشبيهات ميآرايد… و در اين خصوص به (لافنتن) كه هر پند و اندرزي را در قالب داستاني ميريخت و به ياري تشبيه و تمثيل زنده و جاندار ميساخت و اخلاق  خشك و خالي را ماية ملال ميدانست نزديكست4. سعدي مانند رمانتيك‌هاي فرانسه در افادة مقصود صنعت تضاد     و مقابله ر ابكار ميبرد و بدين وسيله منظور را در نهايت ايجاز با توفيق تمام بيان ميكند: مثلا (هرگز از دور زمان نناليده بودم… مگر وقتي كه پايم برهنه بود و استطاعت پاي پوشي نداشتم… يك را ديدم كه پاي نداشت سپاس نعمت حق بجا آوردم و بربي كفشي صبر كردم)5.

(خلاصه آنكه اخلاق سعدي اخلاقيست متعارف و متوسط و عوام پسند كه براي عامة مردم تدوين و تأليف شده و چون معمولي است عموميت و شمول نيز دارد و به اكثر مردمان يعني مردم متوسط الحال ناظر است اين اخلاق چون متوسط و متعارف است با حال عوام مناسبت دارد و بكار ايشان ميآيد…. بعبارت ديگر اخلاق مردم درستكار و متدين و شرافتمند است…. ضمنا سعدي همان مضاميني را كه ديگران با آتش شور و عشق شعله‌ور مي‌كنند يا در پردة الهام و اسرار مي‌پوشانند، با لطف و ملاحت تمام مي‌پروراند).

طبع خندان، عقل سليم، لحن طنز آميز و پر عطوفت سعدي همه جا نمايانست، با اينهمه سعدي بسان Racan , Ronsard  بر عمر تلف شده تأسف ميخورد و از ناپايداري عشق و جواني و رنج زندگي و بيهودگي تلاش آدمي مينالد. (عمر كوتاه و پر از سختي و تلخي است ولي سعدي شادمانه زيسته است. دليل اين شادكامي چيست؟ سعدي در اين جهاني كه صوفيان تحقير مي‌كنند و گويي به فسانه و باد ميماند چه حسن و نعمتي يافته است؟ سعدي نخست عظمت و شكوه و جمال طبيعت را كه هر دم زنده و تجديد ميشود ماية نشاط و دليل شادمانه زيستن دانسته است… اما احساسات بغايت ظريف و لطيف در قبال طبيعت با محسوسات شعراي حماسه سراي هند طبيعت را چون يك وحدت مطلق مي‌بينند يا تأثر گوينگان رمانتيك فرانسه كه خواستار محو فنا در طبيعتند متفاوت است. سعدي از طبيعت في حد ذاته سخن نميگويد بلكه آنرا بمثابة منبعي كه الهام بخش تشبيهات و تمثيلات ادبي است بكار ميبرد و     خصوصا هميشه با احساس ديگري مثلا ستايش خدا، ناتواني انسان، گذشت زمان زا عشق ملازم ميكند. عشق از ديدگاه سعدي تنها لطف و شيريني جهان است…. سعدي كه در بيان درد و رنج خويش تواناست بالطبع قادر به درك آلام ديگران نيز هست، اما مانند شاعر فرانسوي دوستدار (عظمت رنج بشري ) نيست. دلسوزي و ترحم او رنگ و بوي فلسفي ندارد، بلكه مهر و شفقتي است در قبال موجودات دردمند: كودكان بي پناه سالخورگان بيكس و تنها، حيوانات آزرده و رنجديده نيكوكاري و احسان در شأن سعدي به عشقي عالمگير، عشق به تمام موجودات روي زمين حتي خردترين آنها بدل ميشود، و اين فضيلتي است كه در سراسر ادبيات جهان از هومر و هندوان گرفته تا ويكتور هوگو كه ميگويد: (تار عنكبوت را دوست ميدارم و دوستدار خارم6 ميتوان يافت.

(اگر سعدي در شعر و شاعري بپاية شاعري حماسي چون فردوسي، گوينده‌اي غنائي چون حافظ و سراينده‌اي عرفاني چون جلاالدين محمد نمي‌رسد، بالعكس از لحاظ دقت و ظرافتي كه در مطالعه اجتماع معاصر خويش بكار برده برتر از هر سه آنهاست… بگفته خولمو گورف (Kholmogorow) :‌(سعدي زندگي عامه مردم را وصف و بيان كرده است، ازينرو نوشته‌هايش را هميشه ميخوانند) و بعقيدة Senelet  سعدي (وضع طبيعي و اخلاقي مملكتي را كه در آن ميزيست بما ميشناساند….

(تصاوير ادبي (7) سعدي بر دو گونه‌اند: استعاره (8) و تشبيه (9). در فشردگي و ايجاز استعاره زيبائي اسرار آميزي نهفته است. برخي از آنها همانند استعاراتي است كه در آثار رمانتيكهاي فرانسه بچم ميخورد مثلا (رود خواب آنها را بر روي امواج خود ميبرد) زبان پارسي بعلت نحو غير دقيقش اينگونه تعبيرات بي نهايت پديد مي‌تواند آورد. همانطور كه اين استعارات با استعاراتي كه ما در زبان اروپائي مي‌يابيم و با آن انس و الفت داريم متفاوت است، ميان تشبيهات شرقي و غربي نيز وجه فارق خاصي وجود دارد: در مشرق زمين غالبا موجودات بيجانرا به موجودات زنده تشبيه و قياس ميكنند، اما در غرب بجاي آنكه به سياق شعر و ادب پارسي بگويند:( گلي پر طراوت بسان گونة يار)، بالعكس چنين ميآورند: (گونه‌اي لطيف چون گل )….

(بي گمان گويندگان شرقي كه اسير اوزان و بحور شعري و قواعد عروضي دست و پاگيراند و ازينرو در بسط و توسعة كامل مضامين غنائي ناتوانند نميتوانند روح خوانندگان اروپائي را… كاملا سيراب سازند. شعراي پارسي طبع و تخيلي بسيار ظريف و لطيف دارند اما احساس و تأثر و تعبيراتشان از طبيعت مبالغه آميز و تصنعي است…

(گر چه سعدي اهل استدلال و تعقل و برهان است اما باز در رديف حكماي اخلاق جاي ميگيرد. البته پيش از اوعلاوه بر رسالات سياسي كتب اخلاقي بسيار در ايران به رشته تأليف درآمده و ادبيات اخلاقي، علم سير و سلوك و سياست مدن بسط و نضج تمام يافته بود.حكماي اخلاق ايران كه از پند آموزان عرب بيشتراند آثار خود را بفارسي نگاشته و در تأليفات علمي از زبان تازي سود جستند. برخي حكمت و اخلاق خود را بر مبناي سنت نهادند و فقط بگردآوري کلمات پيغمبر و علماي دين و شريعت پرداختند وگروهي ديگر كه فيلسوف‌تر بودند از اخلاق نيقوماخس الهام گرفتند.  درايران خواجه نصيرالدين طوسي اين نوع ادب را كه پس از او توفيق شايان يافت آفريد….. اما اين تأليفات اخلاقي جزمي و قشري‌اند، و به استثناي منظومة ملال انگيز سنائي حديقه‌الحقيقه، سعدي نخستين كسي است كه مباحث اخلاقي را بشيوه‌اي شاعرانه بيان كرده و برشته نظم كشيد. سعدي از گنجينه قريحه و ذوق خويش بمشرق زمين حكمتي مهرانگيز و طربناك و نه اخلاقي مطنطن و جزمي عطا فرمود…  ذوق سليم، طبع بذله گو و شيوة ساده و جاندارش مكتبي پديد آورد، و بسيار كسان در راهي كه وي هموار كرده بود گام برداشتند. با اينهمه سعدي كمتر از عطار و جلال الدين رومي كه حماسه هاي عرفانيشان موجب پيدايش يكرشته آثار منظومي گشت كه احيانا كار را به پريشان گويي و هذيان    ميرسانند پيرو دارد.

گارسن دو تا سي  به حق مي‌گويد: (سعدي تنها نويسندة ايراني است كه در اروپا شهرت و محبوبيت و اعتبار بدست آورده است). گلستان در قرن هفده بزبانهاي فرانسه، آلماني لاتيني و هلندي ترجمه شد. در قرن هيجدهم ترجمه‌ها و اقتباسهاي اين كتاب روبفزوني نهاد. از آغاز قرن نوزدهم سعدي مورد ستايش ادبا و محققان بود. گوته در پرداختن ديوان شرق و غربي خويش (1819) از سعدي مدد و بهره گرفت، Ruckert  سعدي را بشعر آلماني برگرداند و پيش از آنان Saint- Lambert  فرانسوي در قرن هيجدهم به منظومه خود: (فصل‌ها ) شرحي بدين مضمون افزود: (حكايات و اشعار ساده و كوتاه ترجمه از داستانهاي شرقي سعدي ). در واقع نويسنده با استفاده از يك ترجمة سعدي به تقليد مبتكرانه از او سعدي باب طبعش بود آثار او را خواند. مادام Roland   به سعدي استشهاد كرد. رمانتيكها نيز از همان آغاز كار او را پذيره شدند چه نام سعدي در شرقيات هوگو آمده بود. ضمنا چاپها و ترجمه‌هاي سعدي در كشورهاي بزرگ اروپا مكرر شد.